Theologie en het claimen van de waarheid

een-wereld-religie
Hoogleraar praktische Theologie Ruard Ganzevoort schreef in juni dat de theologie haar claim op de waarheid moet opgeven: ‘Als we de oude begrippen uit hun strikt religieuze tradities losmaken, ontdoen van waarheidsclaims en bevrijden uit het kerkelijke jargon, kunnen ze opnieuw vruchtbaar worden.’ Filosoof en theoloog Rik Peels zegt nu dat elke vorm van theologie zonder waarheidsaanspraak gedoemd is tot inconsistentie en intolerantie.

Waarheidsclaim? Is er een waarheid dan? Is er al een app van? Dat zouden vele apps worden, ieder mens heeft zijn waarheid. Daar kun je het over hebben, zonder elkaar naar het leven te staan, maar gewoon uit onderlinge nieuwsgierigheid. Wat denk jij? Wat is jouw waarheid?

En dan is er hopelijk nergens een scheidsrechter die beslist welke waarheid de waarheid is. Over alles kan je spreken, al of niet stellig, al of niet over God, of liever over geloof, hoop en liefde, zoals Ganzevoort zo graag doet.

‘De godsdienstpsycholoog Paul Pruyser schreef eind jaren zeventig over geloof als kenmerk van geestelijke gezondheidszorg. Hij doelde daarbij niet op ‘het geloof’ als een set van leerstellingen en normen, maar over een levenshouding waarbij iemand het leven beaamt en zich engageert met idealen en dromen.’ (Ruard Ganzevoort in: Spelen met heilig vuur.)

Ganzevoort stelt dat mensen geen behoefte meer hebben aan godgeleerden die de waarheid in pacht hebben, maar aan theologen die oude en nieuwe spirituele bronnen kunnen duiden. Zij moeten buiten de veilige kaders van kerken en religieuze tradities durven stappen. Rik Peels stelt nu juist dat Ganzevoort zelf allerlei waarheidsclaims stelt, bijvoorbeeld zijn bewering dat (het waar is dat) de theoloog over God niets zinnigs kan zeggen en alleen zinnig kan spreken over mensen, hun bronnen en tradities.

‘De een denkt bij ‘God’ aan de dwang van de klassieke kaders terwijl de ander die zich niets aantrekt van officiële religieuze verhalen. Daarmee is het woord ‘God’ niet geschikt als eenduidig concept; het kan echter bij uitstek dienen om de veelkleurigheid van persoonlijke betekenissen te verduidelijken.’ (Ganzevoort)

spelenmetheiligvuur
Eigenlijk hangt Ganzevoort een heleboel waarheden aan – die hij wijsheden noemt – en bespreekt in zijn pamflet Spelen met heilig vuur dan ook de wijsheidstradities, zoals bij de Griekse filosofen en de religieuze heilige boeken, en noemt ook het humanisme dat teruggrijpt op oudere bronnen, en volkse en alledaagse tradities met hun tegeltjeswijsheden. 

‘De preken die Dietrich Bonhoeffer van 1931 tot 1933 in Berlijn hield, staan vol met claims omtrent waarheid en onwaarheid van dingen die in zijn tijd geroepen werden. Zijn preken houden zijn gehoor een spiegel voor.’ (Rik Peels)

Peels stelt dat de theoloog op basis van ervaringen, tradities, intuïties, de Bijbel en andere bronnen wel degelijk allerlei dingen over God zeggen en daar een redelijke publieke discussie over voeren, terwijl Ganzevoort stellig en zonder argumentatie stelt dat de theoloog niets zinnigs over God kan zeggen.

‘Een redelijke publieke discussie’ betekent volgens mij dat er geen enkele claim te beluisteren zal zijn, maar iedereen ruimte krijgt voor zijn eigen waarheid. De theoloog kan van alles (of niets) over God zeggen, al naar gelang die bron die hij gebruikt. Het kan allemaal zinnig zijn, zolang je naar elkaar luistert, zonder verplicht te zijn de waarheid te moeten slikken. Zonder echter een claim op de waarheid worden de waarheden pas echt interessant. Het blijft altijd jouw of zijn/haar waarheid. En daar mag over en weer best kritisch mee worden omgegaan.

‘Omdat er ruimte is voor waarheidsclaims, wordt het ook mogelijk kritisch te schiften. We kunnen dan schadelijke visies, zoals de morele opvatting dat een weduwe met haar man levend begraven moet worden wanneer hij overleden is, en empirisch aantoonbare onwaarheden, zoals de opvatting dat de aarde niet meer dan een paar duizend jaar oud zou zijn, kritisch bevragen.’ (Peels)

Zie: Theologie als makelaar in levenswijsheid?

en: De theologie moet haar claim op de waarheid opgeven

Illustr: xandernieuws.nl

Rik-PeelsDr. Rik Peels (foto: VU) is postdoctoraal onderzoeker en docent aan de Faculteit Wijsbegeerte van de Vrije Universiteit Amsterdam, De Boelelaan 1105, 1081 HV Amsterdam, mail@rikpeels.nl, website: http://www.rikpeels.nl. Hij doet onderzoek naar de grenzen van de wetenschap binnen het project Science beyond Scientism en is verbonden aan het Abraham Kuyper Center for Science and Religion.

ruardRuard Ganzevoort (foto: hetgoedeleven.nl) daagt de theologie uit zich buiten de kaders van de christelijke kerk te richten op wat hij ‘publieke theologie’ noemt. Dit betekent dat theologen hun claim op de waarheid moeten opgeven en het gesprek aan moeten gaan over levenswijsheid in kunst, cultuur, politiek en economie, zorg en onderwijs, wetenschap en sport, kortom in het gehele leven. De theoloog moet een makelaar in levenswijsheid worden die kennis niet langer alleen uit de christelijke traditie haalt, maar vanuit diverse bronnen mensen kan helpen keuzes te maken op het gebied van de levensbeschouwing. (ruardganzevoort.wordpress.com)

Advertenties

God en de Buitenaardsen

michelangelocreationmant
‘Op basis van wat we weten van hoe het heelal eruit ziet en van de bouwstenen van leven, wordt het steeds waarschijnlijker dat het heelal krioelt van leven. Het probleem daarbij is dat de afstanden zodanig zijn dat het heel moeilijk is om over dat leven iets te weten te komen, en vandaar dat het zo stil blijft.’ Aldus godsdienstfilosoof, theoloog en schrijver Taede A. Smedes afgelopen zondag afgelopen zondag in de Grote Kerk in Drachten: ‘Zijn wij alleen?’

‘Voor zover we nu weten, is ET nog altijd niet gevonden. De aardse telescopen hebben in de loop der jaren talloze signalen uit de ruimte ontvangen. Toch lijkt een signaal van ET er nog niet tussen te zitten. Maar morgen kan het zomaar anders zijn.’ 

fermiSmedes verwijst op zijn weblog over geloof en wetenschap naar fysicus Enrico Fermi (foto: spacepage.be), die ooit op een aantal kladblaadjes berekende dat het in ons sterrenstelsel wel moest krioelen van buitenaardse beschavingen. Tien jaar later begon project Ozma met het luisteren naar signalen van intelligente beschavingen uit de ruimte met behulp van grote radiotelescopen op aarde.

‘Het is het begin van een langdurig project dat we nu kennen onder de afkorting SETI: de Search for Extraterrestrial Intelligence. Het huidige SETI draait feitelijk rond één veronderstelling: als er andere intelligente wezens bestaan, dan zullen die vermoedelijk ook signalen de ruimte in sturen, net zoals wij mensen dat doen met radio- en televisiesignalen.’

‘Beschavingen die, gezien de ouderdom van sommige sterren, miljoenen jaren op ons vooruit moesten zijn. We zouden al lang van hun bestaan moeten afweten, en toch doen we dat niet. Waar zijn ze dan? Waar is iedereen? Dat is de kern van wat vandaag de dag de Fermi-paradox genoemd wordt.’

Daar Smedes theoloog is, valt te verwachten dat een van de bekendste buitenaardsen, die we ook wel God noemen, ter sprake komt. Hij verwijst naar jezuïet en astronoom van het Vaticaanse observatorium José Gabriel Funes, die stelde dat, net zoals op aarde een veelheid van levensvormen bestaat die we Gods schepselen noemen, ook buitenaardse wezens Gods schepselen zijn. Maar omdat dat zondaars zijn, zo weet – volgens Smedes – creationist Ken Ham, kunnen ze de Bijbel nooit begrijpen…

Smedes vraagt zich verder af of buitenaardsen ook geschapen zijn naar het beeld Gods. Als dat zo is, dan lijken mij de buitenaardsen niet op E.T. maar op mensen. Smedes stelt dat God wellicht een unieke relatie heeft met de mens, maar geen exclusieve. God zou dus ook relaties met buitenaardse beschavingen kunnen hebben.

‘Als er buitenaardse intelligente wezens bestaan, dan hebben die hun eigen unieke evolutionaire geschiedenis, en kunnen die theologisch gesproken op hun eigen wijze een unieke relatie hebben tot God, een wijze die op geen enkele wijze ten koste gaat van de uniciteit van de mens.’ 

Zie: De preek van afgelopen zondag: Zijn wij alleen? Christelijk geloof en de mogelijkheid van buitenaards leven

Illustr: forocristiano.iglesia.net

taedesmedesDr. Taede A. Smedes (Drachten, 1973) (foto: TS) is godsdienstfilosoof, theoloog en schrijver. Zijn specialisme is de bestudering van hoe de christelijke theologie zich verhoudt tot de natuurwetenschappen (‘science & religion’).
Hij schreef over dit onderwerp een aantal boeken, zoals God en de menselijke maat: Gods handelen en het natuurwetenschappelijke wereldbeeld (Zoetermeer: Meinema 2006) en God én Darwin: Geloof kan niet om evolutie heen (Amsterdam: Nieuw Amsterdam 2009). 
Hij was tot voor kort werkzaam als onderzoeker aan de Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiestudies van de Radboud Universiteit Nijmegen.