De God van de filosofen en die Andere

Ladder-Wolken-Way-Goal-485x728
Er is maar één God. ‘Dat is ook niet veel!’ zou een kind kunnen uitroepen. Eén God is blijkbaar voldoende, hoewel, Hindoekinderen kennen er duizenden. ‘God is de filosofische naam voor de eenheid en de grond van alle werkelijkheid,’ zegt theoloog en filosoof Ben Vedder in zijn rede Is er meer dan een God?. ‘Daarom gaat het in de metafysica over God.’ Hij vraagt zich ook af wàt dood is als God dood is.

andredroogers (1)Stekker
W
e trekken nog maar even niet de stekker uit het Goddebat, zoals André Droogers (foto: Nieuwwij) pas nog vroeg in zijn blog Het God-debat – trek de stekker eruit! bij NieuwWij.
De antwoorden kunnen best verder gaan dan, zoals Droogers stelt, tot ‘hij bestaat’ en ‘het bestaat niet dat hij bestaat’. Het kan voorbij dat gekissebis. Trouwens, over welke God hebben we het dan eigenlijk? Vedder heeft het zelfs over een ‘voorlopige God’. Eigenlijk relativeert Vedder ieder Goddebat.

Heidegger
I
n zijn rede doelt Vedder op de God van de ontotheologie, als hij het heeft over de eenheid en de grond van alle werkelijkheid. Ontotheologie is, zoals Heidegger zegt, het nadenken over de grondstructuren en de vraag naar God als absolute grond van alles. ‘Dat is meer dan God herleiden tot het hoogste wezen dat bestempeld wordt als zelfgenoegzame oorzaak.’ En als je dan zegt dat God dood is, dan is dat in het bijzonder de God van de filosofen.

Dat is de God als het eerste alles bepalende beginsel en hoogste zijnde. Dit Godsbegrip beleeft zijn hoogtepunt in de filosofie van Hegel. Daarom begrijpt Hegel de filosofie uiteindelijk ook als een theologie. In het voetspoor van de dood van God verkondigen hedendaagse filosofen dan ook het einde van de metafysica.’ (Ben Vedder)

Anselmus
D
e afscheidsrede (2013) van Vedder – als afsluiting van een congres dat als titel had: Thinking Plurality (Het denken van meerdere zaken tegelijk) – is best interessant in het licht van het Goddebat. Die gaat zelfs over meer dan één God, althans over meerdere godsbeelden. Hij verwijst naar Anselmus van Canterbury. Deze verwijst naar twee wijzen van spreken over God. Hij gaat van de God waar niets groters gedacht kan worden, naar de God van zijn geloof.

De God van de speculatieve redenering wordt geïdentificeerd met de God die als Gij in het geloof wordt aangesproken. Wie beslist hier over deze identificatie? Is deze identificatie terecht? Beslist de God van het denken over de identiteit van de God van het christelijk geloof?’ (BV)

vedderPascal
D
at doet, volgens Ben Vedder (foto: RU), Pascal ook: er is een God van de filosofen en een God van Abraham, Izaäk en Jacob. Pascal onderscheidt de God van de filosofen van de God van deze drie aartsvaders.

‘Hij denkt de God van de filosofen achter zich te kunnen laten. Hij springt naar de God van een geloofstraditie. Men kan dat als gelovige doen. Een leven zonder filosofie is vele malen gemakkelijker. Men kan zich echter als filosoof niet zomaar ontdoen van datgene wat allen God noemen. Men zal een denkende verhouding moeten instellen tot de God van Abraham. Dat betekent dat er een relatie gedacht moet worden tussen de God van de filosofen en de God van Abraham.’ (BV)

Het uiteindelijke
V
olgens Vedder is de wijsgerige traditie tot een traditie geworden naast of samen met de geloofstraditie en gaat het inzicht in ‘de uiteindelijke eenheid en universaliteit’ niet met bewijzen, zoals in de wetenschap. ‘Begrippen als geloof, vertrouwen en getuigenis zijn van zo groot belang als het gaat om de vraag naar de uiteindelijke dingen’.

Het denken over de uiteindelijke eenheid is, zoals wij van Aristoteles leerden, een eigen domein. Kennis van dat domein vraagt om zijn eigen deskundigheid, zoals ieder domein om zijn specifieke deskundigheid vraagt. Deze deskundigheid moet allereerst geloofwaardig zijn. Het gaat bij alle kennis om geloofwaardigheid, maar het domein ervan is steeds verschillend.’ (BV)

Een voorlopige God
T
en slotte stelt Vedder dat het in de vraag naar ‘het uiteindelijke’ gaat om een interpreterende duiding, waarin iedere bevestiging het statuut heeft van voorlopigheid. Hij heeft het concluderend over een ‘voorlopige God’, en
 wil daarmee zeggen een God die als richtingwijzer voorgaat en tegelijk voorlopig is.

‘Dat wil zeggen dat men bereid moet zijn zijn inzichten te ontmaskeren als voorbarig. Sporen van het uiteindelijke kunnen aanvaard of gezien worden in een geloofwaardige getuigenis. Zowel aan de wijsgerige traditie, als aan de christelijke geloofstraditie, ligt een getuigenis ten grondslag. Socrates en Jezus van Nazareth schreven beiden niet, zij zijn ons overgeleverd via getuigenissen die in een proces van vele jaren op schrift zijn gesteld.’ (BV)

Zie de oratie van prof. dr. Ben Vedder: Is er meer dan een God? (pdf)
Download de volledige oratie HIER

Illustr: Pinterest

Met dank aan Lucas Blijdschap, die mij op het spoor bracht van de voorlopige God. 

Van de Zondeval, de Evolutie en Het Ontwaken van Menselijk Bewustzijn

alles-is-liefde-nl-jouw-bewustzijn-gids
De zondeval? Bestaat dat denkbeeld nog? Het klinkt zo orthodox belegen – dat verhaal van die appel. Wèg het eeuwige leven, wèg de tuin van Eden, door een hap in een vrucht! Biedt de evolutietheorie dan uitkomst? ‘Geen Adam, geen val, geen Christus, geen redding,’ zeggen creationisten. Maar als de evolutietheorie klopt, hebben Adam en Eva helemaal niet in de appel gebeten. Redding niet nodig. De evolutietheorie vertelt immers een heel ander verhaal? Of niet? Een verrassend gesprek in het ND, toch.

‘Als alles een continu proces van miljoenen jaren is, wat blijft er dan nog over van de goede schepping, van de mens geschapen naar Gods beeld, van het paradijs, van Adam en Eva en de zondeval waarin ze het hele menselijke geslacht meesleepten en waarvan Christus alleen ons redden kan?’ (ND)

In het Nederlands Dagblad wordt onder de kop Geloof en evolutie, hoe zit de zondeval dan? onder andere de vraag gesteld of er wel of geen historische zondeval heeft plaatsgevonden. René Fransen, christelijk wetenschapsjournalist, denkt dat de aarde nu een paradijs had kunnen zijn.

‘Als de mens naar God had geluisterd, had die afgeschermde plek zich misschien wel als een soort olievlek over de aardbodem uitgebreid. Zoals vandaag de kerk zou moeten zijn.’ (ND)

Dat klinkt mooi maar ook vreemd, alsof dat paradijs alleen voor kerkgangers zou zijn bedoeld. In een paradijs zijn natuurlijk geen kerken of religies, lijkt me. Misschien zelfs een voorwaarde voor een paradijs, waar alles goed of zelfs perfect is. Predikant Bert van Veluw ziet die tuin als een soort oase waar geen natuurlijk kwaad voorkwam en waar God de mens plaatste om eeuwig met Hem te leven.

‘Maar zonder afgeschermde plek zouden mensen nog steeds aan dood en ellende ten prooi gevallen zijn, en dat is niet te rijmen met Gods goede schepping.’ (ND)

Maar eigenlijk gaat het om … bewustzijn! Theoloog Gijsbert van den Brink stelt dat God op een gegeven moment in beeld kwam bij onze voorouders en bij de mens het ontwaken van het bewustzijn in gang heeft gebracht. Vervolgens gingen de mensen hun nieuw verkregen gaven van bewustzijn en vrije wil verkeerd gebruiken. Volgens godsdienstfilosoof Taede A. Smedes gaat het verhaal van de zondeval over ieder mens.

‘Niet over wat er in een grijs verleden gebeurd is. ‘Het vertelt dat mensen nu eenmaal hooghartig zijn en de neiging hebben het goede te verwerpen. Genesis vertelt in literaire taal: zo is de mens, zo is God.’ (ND)

Van Veluw en Van den Brink denken dat er op enig moment een feitelijke zondeval moet hebben plaatsgevonden:

‘Een moment waarop de mens ‘nee’ zei tegen God. Anders kun je, stellen ze, niet volhouden dat de wereld goed geschapen is.’ (ND)

Smedes kan zich zo’n moment van nee-zeggen niet goed voorstellen. Van den Brink en Van Veluw wel:

‘Zodra mensen hun eigen verantwoordelijkheid ontdekten, kozen ze ervoor die overboord te gooien. De mensen gingen hun nieuw verkregen gaven van bewustzijn en vrije wil gebruiken – op de verkeerde manier.’ (ND)

Van den Brink stelt aan het einde van het artikel dat hij in ieder geval wil aantonen dat christenen zich niet bedreigd hoeven te voelen door de evolutietheorie. Evolutie stelt het christelijk geloof niet voor onoverkomelijke problemen.

De auteur van het artikel, Dick Schinkelshoek, vraagt zich echter af of het christelijk geloof niet ver af staat van de evolutietheorie waarin dood wordt geaccepteerd als iets dat daarbij hoort. Volgens Fransen bestond er al dood voor de eerste zonde en is de dood onderdeel van een dynamiek waarmee de natuur zichzelf in stand houdt. Volgens Van Veluw bedoelt Genesis te zeggen dat als mensen zondigen ze onherroepelijk fysiek zullen sterven, maar Gods bedoeling was en is dat mensen eeuwig leven.

‘Na de zondeval kwamen de mensen terecht in de wereld buiten de tuin – vol natuurlijk kwaad en dood. God schiep die wereld vol ontberingen, is Van Veluws theorie, om mensen een tweede kans te bieden, om hen verantwoordelijkheid, creativiteit, liefde en geloof te leren. ‘Daarbij zegt God: Ik laat jullie niet los. Ik stuur jullie mijn Zoon.’ (ND)

Zie: Geloof en evolutie, hoe zit de zondeval dan? (Betaalmuur)

Gratis voorversie: Facebookgroep Geloof en Wetenschap (Gijsbert van den Brink, 22 februari)

Illustr: allesisliefde.nl